Co warto wiedzieć o wirusie brodawczaka (HPV)?

Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego dotyczy ogromnej części populacji. Szacuje się, że nawet 80% osób aktywnych seksualnie zetknie się z HPV przynajmniej raz w życiu.

Mimo tak powszechnego występowania tego wirusa, świadomość społeczna na jego temat wciąż bywa niewystarczająca, co przekłada się na zbyt rzadkie korzystanie z dostępnej profilaktyki. Tymczasem regularne badania przesiewowe i szczepienia ochronne pozwalają skutecznie minimalizować ryzyko poważnych powikłań, w tym rozwoju nowotworów.

Spis treści:

• Jak dochodzi do zakażenia wirusem HPV?
• Jakie objawy może wywoływać wirus brodawczaka ludzkiego?
• Czy zakażenie HPV prowadzi do nowotworów?
• Jakie badania pozwalają wykryć wirusa HPV?
• Jak chronić się przed zakażeniem HPV?
• FAQ

Najważniejsze informacje:

• HPV (Human Papillomavirus) to grupa ponad 200 typów wirusów, z których kilkanaście wykazuje wysoki potencjał onkogenny.
• Do zakażenia dochodzi głównie drogą kontaktów seksualnych, ale możliwa jest również transmisja przez bezpośredni kontakt skórny.
• U ok. 70–90% zakażonych układ odpornościowy samoistnie eliminuje wirusa w ciągu 6–24 miesięcy.
• Przetrwałe zakażenie typami wysokiego ryzyka (przede wszystkim HPV 16 i 18) może prowadzić do raka szyjki macicy, gardła, odbytu czy prącia.
• Test na obecność wirusa HPV jest podstawowym badaniem w profilaktyce raka szyjki macicy - zastąpił klasyczną cytologię.
• Od września 2024 r. w Polsce funkcjonuje powszechny program bezpłatnych szczepień przeciw HPV dla dzieci w wieku 9–14 lat.
• WHO wyznaczyła cel eliminacji raka szyjki macicy do 2030 r., zgodnie ze strategią 90–70–90.

Jak dochodzi do zakażenia wirusem HPV?

Wirus brodawczaka ludzkiego rozprzestrzenia się przede wszystkim podczas kontaktów seksualnych - waginalnych, analnych i oralnych. Do zakażenia wystarczy kontakt skóry lub błon śluzowych z obszarem objętym infekcją, dlatego prezerwatywa nie zapewnia pełnej ochrony, choć znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia. W rzadkich przypadkach do przeniesienia wirusa może dojść również z matki na noworodka w trakcie porodu naturalnego.

Warto mieć świadomość, że wiele osób zakażonych HPV nie wykazuje żadnych objawów i nie wie o swoim nosicielstwie. Bezobjawowy przebieg infekcji sprawia, że wirus krąży w populacji niemal bez przeszkód.

Szacunki epidemiologiczne wskazują, że ok. 80% osób aktywnych seksualnie ulegnie zakażeniu HPV przynajmniej raz w ciągu życia. Do czynników zwiększających prawdopodobieństwo infekcji należą m.in. wczesna inicjacja seksualna, większa liczba partnerów seksualnych oraz obniżona odporność organizmu.

Jakie objawy może wywoływać wirus brodawczaka ludzkiego?

U zdecydowanej większości osób zakażenie HPV przebiega bezobjawowo. Układ immunologiczny samodzielnie eliminuje wirusa w ciągu kilku do kilkunastu miesięcy.

W sytuacjach, gdy organizm nie radzi sobie z infekcją, mogą pojawić się zmiany skórne i śluzówkowe o zróżnicowanym charakterze. Do najczęstszych manifestacji należą brodawki pospolite (kurzajki), lokalizujące się głównie na dłoniach i stopach oraz kłykciny kończyste, czyli brodawki płciowe występujące w okolicach narządów płciowych i odbytu.

Zmiany brodawczakowate mogą obejmować również jamę ustną, gardło i krtań, powodując trudności w połykaniu i dyskomfort w codziennym funkcjonowaniu. U kobiet zakażenie przetrwałe nierzadko prowadzi do zmian dysplastycznych w obrębie szyjki macicy, które bez odpowiedniego leczenia mogą przekształcić się w stany przedrakowe. Te nieprawidłowości są często wykrywane dopiero podczas rutynowych badań ginekologicznych, co uwydatnia znaczenie regularnej profilaktyki.

Za ok. 90% przypadków brodawek narządów płciowych odpowiadają typy HPV niskiego ryzyka onkogennego, głównie typy 6 i 11.

Czy zakażenie HPV prowadzi do nowotworów?

Nie każde zakażenie wirusem brodawczaka kończy się rozwojem nowotworu, jednak przetrwałe infekcje typami o wysokim ryzyku onkogennym stanowią udowodniony czynnik rakotwórczy.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy (ok. 99%) są związane z przewlekłym zakażeniem onkogennymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Dane GLOBOCAN z 2022 roku wskazują, że rak szyjki macicy stanowił wówczas czwarty najczęściej diagnozowany nowotwór u kobiet na świecie - odnotowano ponad 660 tys. nowych zachorowań i ok. 348 tys. zgonów.

HPV może jednak odpowiadać również za nowotwory w innych lokalizacjach - raka odbytu, sromu, pochwy, prącia oraz nowotwory jamy ustnej i ustnej części gardła. Typy HPV 16 i 18 są powiązane z ponad 70% przypadków raka szyjki macicy, a uwzględniając dodatkowo typy 31, 33, 45, 52 i 58, odsetek ten sięga ok. 90%. Proces nowotworowy rozwija się powoli, od momentu zakażenia do powstania zmian nowotworowych mija zwykle od 15 do nawet 20 lat. To rozciągnięte w czasie okno daje realną szansę na wczesne wykrycie i skuteczne leczenie zmian przednowotworowych, o ile pacjent korzysta z regularnych badań.

Jakie badania pozwalają wykryć wirusa HPV?

Przez dekady podstawowym narzędziem przesiewowym w kierunku zmian szyjki macicy pozostawała klasyczna cytologia. W marcu 2025 r. Minister Zdrowia rozszerzył Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy o test HPV HR (wykrywający typy wirusa o wysokim ryzyku onkogennym), a od sierpnia 2026 r. klasyczna cytologia została całkowicie wycofana z programu. Obecnie jedynym pierwotnym badaniem przesiewowym finansowanym przez NFZ jest test molekularny HPV HR, rekomendowany kobietom w wieku 25–64 lat i wykonywany co 5 lat.

Bardziej precyzyjnym narzędziem diagnostycznym jest badanie PCR, umożliwiające typowanie wirusa, czyli identyfikację konkretnych typów HPV obecnych w pobranym materiale. Gdy test HPV HR wykaże wynik dodatni, wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym, a w razie dalszych nieprawidłowości lekarz może skierować pacjentkę na kolposkopię (szczegółowy wizualny przegląd szyjki macicy z wykorzystaniem specjalnego urządzenia optycznego). W przypadku podejrzanych zmian, pobierana jest biopsja tkankowa, która pozwala ostatecznie potwierdzić lub wykluczyć stan przedrakowy.

Systematyczne korzystanie z badań profilaktycznych stanowi najskuteczniejszą strategię wczesnego wykrywania zmian powiązanych z HPV.

Jak chronić się przed zakażeniem HPV?

Najskuteczniejszą formą ochrony przed wirusem brodawczaka ludzkiego pozostaje szczepienie profilaktyczne. Od września 2024 r. w Polsce funkcjonuje powszechny program bezpłatnych szczepień przeciw HPV, skierowany do dziewcząt i chłopców w wieku 9–14 lat. W ramach programu dostępne są dwie szczepionki: 2-walentna Cervarix (chroniąca przed typami 16 i 18) oraz 9-walentna Gardasil 9 (obejmująca ochronę przed typami 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 i 58). Schemat szczepienia obejmuje dwie dawki, podawane w odstępie od 6 do 12 miesięcy.

Światowa Organizacja Zdrowia w ramach globalnej strategii eliminacji raka szyjki macicy wyznaczyła trzy cele do osiągnięcia do 2030 roku, znane jako strategia 90–70–90:

• 90% dziewcząt zaszczepionych szczepionką przeciw HPV przed ukończeniem 15. roku życia,
• 70% kobiet przebadanych testem o wysokiej skuteczności do 35. i ponownie do 45. roku życia,
• 90% kobiet ze zdiagnozowanymi zmianami szyjki macicy objętych odpowiednim leczeniem.

Oprócz szczepień, istotną rolę w profilaktyce odgrywają stosowanie prezerwatyw (zmniejsza, choć nie eliminuje ryzyko zakażenia), regularne badania przesiewowe oraz edukacja zdrowotna. Podnoszenie świadomości na temat wirusa brodawczaka ludzkiego, zarówno wśród młodzieży, jak i dorosłych, pozostaje fundamentem skutecznej ochrony zdrowia publicznego.

FAQ

Czy mężczyźni również powinni szczepić się przeciw HPV?

Zdecydowanie tak. Wirus brodawczaka ludzkiego dotyczy w równym stopniu kobiet i mężczyzn. U mężczyzn HPV może prowadzić do raka prącia, odbytu oraz nowotworów jamy ustnej i gardła. Szczepienie chłopców chroni nie tylko ich samych, ale także ich przyszłe partnerki, ograniczając krążenie wirusa w populacji. W Polsce bezpłatny program szczepień obejmuje zarówno dziewczęta, jak i chłopców w wieku 9–14 lat.

Czy organizm może sam pokonać zakażenie HPV?

W większości przypadków tak. Dane epidemiologiczne wskazują, że u 70–90% zakażonych osób układ odpornościowy samodzielnie radzi sobie z eliminacją wirusa brodawczaka w ciągu 6–24 miesięcy od momentu infekcji. Problem pojawia się, gdy zakażenie przybiera charakter przetrwały. W takiej sytuacji wzrasta ryzyko rozwoju zmian dysplastycznych, a w dłuższej perspektywie stanów przedrakowych lub nowotworów.

Od jakiego wieku można skorzystać ze szczepienia przeciw HPV?

W ramach polskiego powszechnego programu szczepień, bezpłatna immunizacja jest dostępna dla dzieci od ukończenia 9. do ukończenia 14. roku życia. Osoby starsze mogą się zaszczepić odpłatnie (z wyjątkiem refundacji aptecznej szczepionki Cervarix dla osób do 18 lat). Największą skuteczność szczepionka wykazuje, gdy zostanie podana przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, zanim dojdzie do pierwszego kontaktu z wirusem.

Źródła:

• https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11125882/
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Wirus_brodawczaka_ludzkiego
• https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667005425000134