Krztusiec - przyczyny, objawy, leczenie

Rok 2024 przyniósł w Polsce bezprecedensowy wzrost zachorowań na krztuśca. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, zarejestrowano ponad 32 400 przypadków, co oznacza 35-krotny skok w porównaniu z rokiem poprzednim. Tendencja utrzymywała się również w 2025 roku. Choroba, którą jeszcze kilkanaście lat temu wielu uważało za opanowaną dzięki szczepieniom, ponownie stała się poważnym zagrożeniem zdrowotnym. Dotyczy to nie tylko małych dzieci, ale także nastolatków i dorosłych, u których wygasająca odporność poszczepienna sprzyja zakażeniom.

Spis treści:

• Jakie bakterie wywołują krztuśca i jak dochodzi do zakażenia?
• Jak przebiega krztusiec i jakie daje objawy?
• Dlaczego krztusiec stanowi szczególne zagrożenie dla niemowląt?
• Jak wygląda diagnostyka krztuśca?
• Jakie metody leczenia stosuje się w przypadku krztuśca?
• Czy szczepienia skutecznie chronią przed krztuścem?
• FAQ

Najważniejsze informacje:

• Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, wywoływana przez Gram-ujemną pałeczkę krztuśca (Bordetella pertussis).
• Zakażenie przenosi się drogą powietrzno-kropelkową, a jedna chora osoba jest w stanie zarazić nawet 18 kolejnych, to jedna z najbardziej zakaźnych chorób.
• Choroba przebiega w trzech fazach: nieżytowej (kataralnej), napadowej oraz zdrowienia, a cały cykl może trwać od kilku tygodni do trzech miesięcy.
• Najbardziej narażone na ciężki przebieg i powikłania są niemowlęta poniżej szóstego miesiąca życia, które nie zdążyły jeszcze nabyć pełnej odporności poszczepiennej.
• Leczenie opiera się na antybiotykach makrolidowych (azytromycyna, klarytromycyna), przy czym ich skuteczność w łagodzeniu objawów zależy od szybkości wdrożenia terapii.
• Odporność po szczepieniu i po przechorowaniu nie jest trwała, wygasa po 5–10 latach, dlatego konieczne są dawki przypominające co 10 lat.

Jakie bakterie wywołują krztuśca i jak dochodzi do zakażenia?

Za rozwój krztuśca odpowiada Gram-ujemna bakteria Bordetella pertussis, będąca wyłącznie ludzkim patogenem. Nie posiada rezerwuaru zwierzęcego ani środowiskowego. Bakteria wytwarza szereg czynników wirulencji, w tym toksynę krztuścową, cytotoksynę tchawiczą oraz cyklazę adenylową, które umożliwiają jej przyleganie do nabłonka rzęskowego dróg oddechowych. Toksyny paraliżują rzęski, uszkadzają komórki nabłonka i zaburzają mechanizm oczyszczania dróg oddechowych z wydzieliny. To właśnie nagromadzenie gęstego śluzu w oskrzelach prowadzi do charakterystycznych, gwałtownych napadów kaszlu.

Do zakażenia dochodzi drogą powietrzno-kropelkową – podczas kaszlu, kichania lub bliskiej rozmowy z osobą chorą. Okres wylęgania wynosi od 6 do 20 dni, przy czym najczęściej objawy pojawiają się po 7–14 dniach. Chory jest zakaźny od początku fazy nieżytowej przez około 2–3 tygodnie od wystąpienia kaszlu napadowego. Co istotne, dorośli z łagodnym przebiegiem choroby mogą być nieświadomymi nosicielami i stanowić źródło zakażenia dla osób z najbliższego otoczenia, w tym dla niemowląt.

Jak przebiega krztusiec i jakie daje objawy?

U osób, które nie posiadają odporności, choroba przebiega w trzech wyraźnie oddzielonych fazach. Pierwsza z nich, faza kataralna (nieżytowa), trwa od jednego do dwóch tygodni i przypomina zwykłe przeziębienie. Występuje wówczas niewysoka gorączka, katar, łzawienie oczu oraz suchy, narastający kaszel. Na tym etapie postawienie prawidłowej diagnozy bywa trudne, ponieważ objawy nie są specyficzne.

Kolejna faza, napadowa, jest najbardziej charakterystyczna i trwa od dwóch do sześciu tygodni. Pojawiają się napady silnego, spazmatycznego kaszlu, które często kończą się głośnym, świszczącym wdechem (tzw. pianie). Napady mogą być na tyle intensywne, że prowadzą do wymiotów, zasinienia twarzy, a nawet omdleń. Towarzyszyć im może odkrztuszanie gęstej, lepkiej wydzieliny. Kaszel nasila się szczególnie w nocy i podczas wysiłku fizycznego.

Trzecia faza, zdrowienia, może trwać kolejne tygodnie, a nawet miesiące. Napady kaszlu stopniowo słabną, choć mogą nawracać przy infekcjach górnych dróg oddechowych.

U dorosłych i osób częściowo uodpornionych, przebieg krztuśca bywa łagodniejszy. Choroba objawia się przewlekłym, uporczywym kaszlem bez typowych napadów, co utrudnia rozpoznanie.

Dlaczego krztusiec stanowi szczególne zagrożenie dla niemowląt?

Noworodki i niemowlęta poniżej szóstego miesiąca życia należą do grupy najwyższego ryzyka ciężkiego przebiegu krztuśca. Ich układ odpornościowy nie jest jeszcze w pełni dojrzały, a pełna ochrona poszczepienna wymaga podania co najmniej trzech dawek szczepionki. Przed wprowadzeniem masowych szczepień w latach 60. XX wieku, śmiertelność z powodu krztuśca u noworodków w Polsce wynosiła 6–8%.

U niemowląt choroba często przebiega atypowo. Zamiast charakterystycznych napadów kaszlu, mogą pojawiać się epizody bezdechu i spowolnienia akcji serca. Takie niespecyficzne objawy opóźniają postawienie diagnozy, a w konsekwencji wdrożenie leczenia. Do najgroźniejszych powikłań krztuśca u najmłodszych pacjentów należą zapalenie płuc, drgawki, niedotlenienie mózgu oraz trwałe uszkodzenia neurologiczne. Dane NIZP PZH-PIB wskazują, że ponad 80% hospitalizacji z powodu krztuśca dotyczy właśnie niemowląt do szóstego miesiąca życia.

Jak wygląda diagnostyka krztuśca?

Rozpoznanie krztuśca opiera się na objawach klinicznych i wymaga potwierdzenia laboratoryjnego. Lekarz powinien podejrzewać zakażenie u każdego pacjenta z kaszlem trwającym ponad dwa tygodnie, któremu towarzyszą napady duszności lub wymioty po kaszlu. Warto pamiętać, że u dorosłych obraz kliniczny może być mało charakterystyczny, dlatego diagnostyka laboratoryjna odgrywa szczególnie ważną rolę.

Najczęściej stosowaną metodą jest badanie PCR (reakcja łańcuchowej polimerazy) z wymazu z nosogardła, które pozwala wykryć DNA bakterii Bordetella pertussis. Hodowla bakteryjna, uważana za złoty standard, cechuje się bardzo wysoką specyficznością, jednak jej czułość maleje po dwóch–trzech tygodniach od wystąpienia objawów. Istotne jest, aby wymaz pobrać przed wdrożeniem antybiotykoterapii. W późniejszych stadiach choroby przydatne bywają testy serologiczne, badające poziom przeciwciał we krwi.

Jakie metody leczenia stosuje się w przypadku krztuśca?

Podstawą terapii krztuśca jest antybiotykoterapia, a lekami pierwszego wyboru są antybiotyki makrolidowe – azytromycyna i klarytromycyna. W przypadku ich nietolerancji, alternatywę stanowi kotrimoksazol. Antybiotyki eliminują bakterie z organizmu i ograniczają zakaźność chorego, jednak ich wpływ na łagodzenie objawów jest największy, gdy leczenie zostanie wdrożone we wczesnej fazie choroby, najlepiej jeszcze w okresie nieżytowym.

W fazie napadowej antybiotyki mają ograniczony wpływ na intensywność kaszlu, ponieważ objawy wynikają już z uszkodzenia nabłonka oddechowego, a nie z aktywnej infekcji bakteryjnej. Powrót do zdrowia jest ściśle zależny od tempa regeneracji nabłonka migawkowego dróg oddechowych. Leczenie wspomagające obejmuje nawilżanie powietrza, odpowiednią podaż płynów oraz unikanie czynników nasilających kaszel, takich jak dym tytoniowy czy suche powietrze.

Niemowlęta i małe dzieci z ciężkim przebiegiem choroby wymagają hospitalizacji, niekiedy łącznie z wentylacją mechaniczną na oddziale intensywnej terapii.

Czy szczepienia skutecznie chronią przed krztuścem?

Szczepienia przeciwko krztuścowi pozostają najskuteczniejszą formą profilaktyki. W Polsce szczepienie jest obowiązkowe i realizowane w ramach Programu Szczepień Ochronnych.

Schemat podstawowy obejmuje trzy dawki podawane w pierwszych sześciu miesiącach życia, z dawkami przypominającymi w kolejnych latach. Według zaleceń WHO, pierwszą dawkę należy podać już w szóstym tygodniu życia.

Istotnym problemem jest jednak wygasanie odporności poszczepiennej. Ochrona zapewniana przez szczepionkę utrzymuje się przez 5–10 lat, po czym słabnie, co naraża nastolatków i dorosłych na zachorowanie. Z tego powodu zaleca się dawki przypominające co 10 lat.

Od października 2024 roku w Polsce szczepienie przeciwko krztuścowi jest bezpłatne dla kobiet w ciąży (między 27. a 36. tygodniem). Dzięki temu matka przekazuje przeciwciała dziecku przez łożysko, chroniąc je w pierwszych tygodniach po urodzeniu. Na obecny wzrost zachorowań wpływa kilka czynników: rosnąca liczba uchyleń od obowiązkowych szczepień, efekt odbicia popandemicznego oraz naturalna cykliczność epidemii krztuśca, pojawiająca się co 3–5 lat.

FAQ

Czy na krztusiec można zachorować więcej niż raz?

Tak, przechorowanie krztuśca nie zapewnia trwałej odporności. Po 10–15 latach od zachorowania ponowne zakażenie jest w pełni możliwe. Podobnie jest z odpornością poszczepienną, która słabnie z upływem czasu. Dlatego lekarze zalecają przyjmowanie dawek przypominających szczepionki co 10 lat.

Jak odróżnić krztusiec od zwykłego przeziębienia?

We wczesnej fazie rozróżnienie bywa praktycznie niemożliwe, ponieważ krztusiec zaczyna się objawami, typowymi dla infekcji górnych dróg oddechowych – katarem, lekką gorączką i suchym kaszlem. Sygnałem ostrzegawczym jest kaszel utrzymujący się ponad dwa tygodnie, który zamiast ustępować, nasila się i przybiera formę gwałtownych napadów, zakończonych świszczącym wdechem. Przy takich objawach należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem i wykonać badanie z wymazu z nosogardła.

Czy krztusiec może prowadzić do śmierci?

W skrajnych przypadkach tak, choć dzięki dostępności antybiotyków i szczepień śmiertelność jest obecnie zdecydowanie niższa niż przed erą szczepień ochronnych. Największe zagrożenie dotyczy niezaszczepionych noworodków i niemowląt, u których powikłania, takie jak zapalenie płuc, niedotlenienie czy encefalopatia, mogą mieć tragiczne konsekwencje. W czerwcu 2024 roku w Polsce odnotowano zgon noworodka, który był zbyt mały, by mógł zostać zaszczepiony.

Źródła:

• https://pl.wikipedia.org/wiki/Krztusiec
• https://szczepienia.pzh.gov.pl/jakie-sa-przyczyny-wzrostu-zachorowan-na-krztusiec-w-polsce-w-2024-roku/
• https://www.who.int/health-topics/pertussis