Endometrioza to jedna z najczęściej diagnozowanych chorób ginekologicznych, a jednocześnie jedna z tych, które latami pozostają nierozpoznane. Szacuje się, że dotyka nawet co dziesiątą kobietę w wieku rozrodczym. To schorzenie może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie, płodność, a także jakość życia. 

Czym dokładnie jest endometrioza, jakie są jej objawy i w jaki sposób można ją leczyć? Przeczytaj w artykule.

Czym jest endometrioza?

Endometrioza to choroba, w której komórki błony śluzowej macicy (endometrium) zaczynają rosnąć poza jamą macicy – w miejscach, gdzie normalnie nie powinny występować. Najczęściej ogniska endometriozy lokalizują się w obrębie miednicy mniejszej: na jajnikach, jajowodach, otrzewnej, pęcherzu moczowym czy jelitach. 

Tkanka endometrialna reaguje na zmiany hormonalne w cyklu menstruacyjnym – tak jak w macicy, również poza nią dochodzi do comiesięcznego narastania, a następnie złuszczania się komórek. Ponieważ jednak nie mogą one opuścić organizmu w naturalny sposób, prowadzi to do powstawania stanów zapalnych, zrostów i torbieli, które wywołują ból oraz inne dolegliwości.

Stopnie zaawansowania choroby

Endometrioza klasyfikowana jest według czterostopniowej skali:

• Stopień I (minimalna) – pojedyncze, płytkie ogniska endometrialne,
• Stopień II (łagodna) – więcej ognisk, czasem niewielkie zrosty,
• Stopień III (umiarkowana) – liczne ogniska i zrosty, zmiany torbielowate na jajnikach,
• Stopień IV (ciężka) – rozległe zrosty, duże torbiele endometrialne, zajęcie wielu narządów.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Dokładna przyczyna powstawania endometriozy wciąż pozostaje nie do końca poznana. Istnieje jednak kilka teorii i obserwacji, które pomagają zrozumieć rozwój tej choroby.

Główne teorie powstawania endometriozy

• Teoria wstecznej menstruacji – zakłada, że podczas miesiączki krew wraz z komórkami endometrium cofa się przez jajowody do jamy brzusznej, gdzie komórki te implantują się i zaczynają rosnąć.
• Metaplazja otrzewnej – niektóre komórki w jamie brzusznej mogą przekształcić się w komórki endometrialne pod wpływem hormonów lub innych czynników.
• Czynniki immunologiczne – u niektórych kobiet układ odpornościowy może nie rozpoznawać i nie usuwać komórek endometrium znajdujących się poza macicą.
• Czynniki genetyczne – endometrioza występuje częściej u kobiet, których matki lub siostry również na nią chorowały.

Czynniki ryzyka

Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju endometriozy:

• wczesne rozpoczęcie miesiączkowania (przed 11 rokiem życia),
• krótkie cykle menstruacyjne (poniżej 27 dni),
• obfite lub długie miesiączki,
• brak ciąż w wywiadzie,
• predyspozycje rodzinne,
• wady anatomiczne utrudniające odpływ krwi menstruacyjnej.

Objawy endometriozy

Objawy endometriozy są bardzo zróżnicowane – zarówno pod względem rodzaju, jak i nasilenia. Co istotne, nie zawsze stopień zaawansowania choroby idzie w parze z intensywnością dolegliwości.

Najczęstsze objawy

• Bolesne miesiączki (dysmenorrhoea) – jeden z najczęstszych i najbardziej charakterystycznych objawów.
• Ból w miednicy małej – może być przewlekły lub pojawiać się cyklicznie.
• Ból podczas współżycia (dyspareunia) – szczególnie przy głębokiej penetracji.
• Problemy z płodnością – endometrioza jest jedną z głównych przyczyn niepłodności u kobiet.
• Ból podczas oddawania moczu lub wypróżniania – zwłaszcza w czasie menstruacji.

Objawy niespecyficzne

Niektóre symptomy mogą być mylące i sugerować inne schorzenia:

• chroniczne zmęczenie,
• wzdęcia i bóle brzucha,
• biegunki lub zaparcia,
• ból pleców, zwłaszcza w czasie okresu.

Diagnostyka endometriozy

Rozpoznanie endometriozy bywa trudne, ponieważ objawy mogą przypominać inne choroby – np. zespół jelita drażliwego czy infekcje układu moczowego. Diagnostyka często trwa latami i wymaga dużej czujności ze strony lekarza.

Badania diagnostyczne

• Wywiad i badanie fizykalne – ocena objawów, bolesności w obrębie miednicy, zgrubień lub guzów.
• Badania obrazowe – USG przezpochwowe (szczególnie w diagnostyce torbieli endometrialnych), rezonans magnetyczny (MRI).
• Laparoskopia – najskuteczniejsza metoda diagnostyczna; pozwala na bezpośrednią ocenę narządów oraz pobranie materiału do badania histopatologicznego.
• Markery laboratoryjne – np. CA-125 – mogą być podwyższone, ale nie są wystarczające do postawienia diagnozy.

Leczenie endometriozy

Leczenie endometriozy powinno być dostosowane indywidualnie – zależy od wieku pacjentki, nasilenia objawów, planów prokreacyjnych oraz stopnia zaawansowania choroby. Celem terapii jest złagodzenie objawów, ograniczenie postępu choroby oraz – w razie potrzeby – poprawa płodności.

Leczenie farmakologiczne

• Leki przeciwbólowe (NLPZ) – stosowane doraźnie przy bólach menstruacyjnych i miednicy.
• Hormonalne leczenie supresyjne – celem jest zahamowanie cyklu miesiączkowego i „uśpienie” ognisk endometrialnych. 

Leczenie chirurgiczne

W przypadku braku poprawy po leczeniu farmakologicznym lub przy ciężkiej postaci choroby zaleca się leczenie operacyjne – najczęściej drogą laparoskopii. Możliwe jest:

• usunięcie ognisk endometriozy,
• rozdzielenie zrostów,
• wyłuszczenie torbieli,
• w rzadkich przypadkach – histerektomia (usunięcie macicy).

Leczenie niepłodności

U kobiet z endometriozą planujących ciążę możliwe jest zastosowanie metod wspomaganego rozrodu:

• inseminacja domaciczna,
• zapłodnienie in vitro (IVF).

Życie z endometriozą

Endometrioza może być wyjątkowo uciążliwa i obniżać jakość życia. Ból, zmęczenie, trudności z zajściem w ciążę czy ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu to realne problemy, z którymi zmagają się pacjentki.

Duże znaczenie ma wsparcie – zarówno ze strony bliskich, jak i specjalistów. Coraz więcej kobiet decyduje się na dzielenie swoimi doświadczeniami w mediach społecznościowych czy grupach wsparcia, co pozwala na lepsze zrozumienie choroby. Wiedza na temat endometriozy – także wśród lekarzy pierwszego kontaktu – wciąż wymaga poszerzenia.