Astygmatyzm - przyczyny, objawy i leczenie
Niewyraźne litery, zmęczenie oczu i trudności z widzeniem po zmroku mogą wskazywać na astygmatyzm. Dolegliwości bywają niewielkie, ale czasem utrudniają czytanie, pracę i prowadzenie samochodu. Nie wystarczają jednak do samodzielnego rozpoznania wady. Badanie wzroku pozwala ustalić przyczynę problemów i dobrać odpowiednią metodę poprawy widzenia.
Spis treści:
Najważniejsze informacje:
- Astygmatyzm może pogarszać widzenie z bliska i z daleka; najczęściej wiąże się z różnicami krzywizny rogówki, rzadziej soczewki wewnątrz oka.
- Często współistnieje z krótkowzrocznością lub nadwzrocznością.
- Rozpoznanie wymaga badania wzroku, ponieważ podobne objawy mogą mieć inne przyczyny.
- Podstawą korekcji są odpowiednio dobrane okulary albo soczewki kontaktowe; operację rozważa się po indywidualnej kwalifikacji.
- U dzieci istotny, nieskorygowany astygmatyzm może zaburzać rozwój widzenia i prowadzić do niedowidzenia.
Czym jest astygmatyzm i jak wpływa na widzenie?
Astygmatyzm, nazywany także niezbornością, jest wadą refrakcji, czyli nieprawidłowością załamywania światła w oku. Najczęściej wynika z różnic krzywizny rogówki, przezroczystej przedniej części oka. Może również wiązać się z budową znajdującej się wewnątrz soczewki. Układ optyczny ma wtedy różną moc w poszczególnych przekrojach, przez co promienie nie skupiają się w jednym punkcie na siatkówce.
W astygmatyzmie regularnym różnice te mają uporządkowany charakter, dlatego zwykle można je wyrównać okularami lub soczewkami kontaktowymi. W postaci nieregularnej, związanej na przykład z uszkodzeniem rogówki, standardowe okulary mogą nie zapewniać wystarczająco ostrego obrazu. Rozróżnienie obu rodzajów pomaga wybrać właściwą metodę korekcji.
Jakie są przyczyny astygmatyzmu?
Predyspozycja do astygmatyzmu może być dziedziczna. Wada bywa obecna od urodzenia, ale może też rozwinąć się później. Nie zawsze da się ustalić, dlaczego rogówka lub soczewka mają określoną krzywiznę. Astygmatyzm nabyty może pojawić się po urazie oka, operacji albo wskutek choroby rogówki. Czytanie przy słabym świetle nie jest przyczyną jego powstawania.
Jedną z chorób powodujących nieregularny astygmatyzm jest stożek rogówki. Dochodzi w nim do stopniowego ścieńczania i uwypuklania tej struktury. Nie oznacza to, że każda osoba z niezbornością ma stożek rogówki. Szybka zmiana wady lub coraz gorsze widzenie mimo aktualnych okularów powinny jednak skłonić do oceny stanu rogówki, a nie jedynie do wymiany szkieł.
Jak rozpoznać objawy astygmatyzmu?
Obraz może być zamazany lub zniekształcony przy patrzeniu zarówno na bliskie, jak i odległe przedmioty. Trudność sprawia czasem odczytywanie drobnych liter albo dostrzeganie szczegółów po zmroku. Do możliwych dolegliwości należą także bóle głowy, zmęczenie oczu i potrzeba mrużenia powiek. Niewielki astygmatyzm może natomiast nie dawać zauważalnych objawów.
Wady refrakcji bywają również przyczyną poświaty wokół źródeł światła i problemów ze skupieniem wzroku podczas czytania. Takie dolegliwości nie są charakterystyczne wyłącznie dla astygmatyzmu. Jeżeli utrzymują się mimo stosowania korekcji, należy sprawdzić zarówno jej aktualność, jak i ogólny stan oczu.
Jakie badania wykrywają astygmatyzm?
Diagnostyka obejmuje ocenę ostrości wzroku oraz pomiar refrakcji. Specjalista może wykorzystać autorefraktometr, a następnie dobierać soczewki próbne, pytając, przez którą obraz jest wyraźniejszy. Sam wydruk z urządzenia nie zastępuje pełnego badania ani indywidualnego doboru okularów. W zależności od potrzeb, ocenia się także krzywiznę rogówki za pomocą keratometrii lub wykonuje jej topografię, czyli komputerową mapę powierzchni.
Na recepcie okularowej korekcję astygmatyzmu opisują cylinder, zwykle oznaczony jako CYL, oraz oś. Pierwszy parametr określa moc korekcji cylindrycznej w dioptriach. Drugi wskazuje jej ustawienie w stopniach, a nie nasilenie wady. Oś 180° nie oznacza więc większego astygmatyzmu niż oś 90°.
Soczewki kontaktowe wymagają osobnego dopasowania. Nie należy dobierać ich wyłącznie na podstawie recepty na okulary, ponieważ poza mocą uwzględnia się również ich rozmiar, konstrukcję i ułożenie na oku.
Jak koryguje się astygmatyzm okularami i soczewkami?
Okulary z korekcją cylindryczną wyrównują różnice w załamywaniu światła. Mogą jednocześnie korygować współistniejącą krótkowzroczność lub nadwzroczność. Poprawiają widzenie podczas noszenia, ale nie zmieniają kształtu rogówki. Niewielka wada bez dolegliwości nie zawsze wymaga korekcji; decyzja zależy od wyników badania, wieku i potrzeb pacjenta.
Alternatywą są soczewki kontaktowe, często miękkie toryczne, zaprojektowane do korygowania astygmatyzmu. Przy nieregularnej postaci wady lepszą jakość obrazu mogą zapewniać specjalistyczne soczewki sztywne gazoprzepuszczalne, w tym skleralne. Te ostatnie mają większą średnicę i opierają się na twardówce, czyli białej zewnętrznej części oka. Wybór konkretnego rozwiązania wymaga oceny budowy oka, komfortu użytkowania i uzyskiwanej ostrości wzroku.
Soczewki kontaktowe trzeba użytkować i pielęgnować zgodnie z zaleceniami. Niewłaściwa higiena zwiększa ryzyko zakażenia oka. O wyborze tej metody powinny więc decydować nie tylko wygoda i oczekiwany efekt, lecz także możliwość jej bezpiecznego stosowania.
Kiedy można rozważyć operację astygmatyzmu?
U odpowiednio zakwalifikowanych dorosłych możliwa jest laserowa korekcja, na przykład metodą LASIK lub PRK. Zabieg zmienia kształt rogówki, aby poprawić ogniskowanie światła. Jego celem jest ograniczenie zależności od okularów i soczewek kontaktowych, jednak nie każdy pacjent uzyska taki sam efekt. Sama obecność astygmatyzmu nie oznacza konieczności operacji.
Przed zabiegiem ocenia się między innymi stabilność wady, grubość i kształt rogówki oraz stan powierzchni oka. Zbyt cienka rogówka, jej choroby lub nasilona suchość oczu mogą ograniczać możliwość wykonania określonej procedury. Zmiana recepty w ostatnim roku może oznaczać, że operację trzeba odłożyć. O kwalifikacji decyduje okulista na podstawie szczegółowych badań.
Leczenie operacyjne wiąże się z ryzykiem. Po LASIK mogą wystąpić między innymi suchość oczu, olśnienia, obwódki wokół świateł oraz niedostateczna lub nadmierna korekcja. Część dolegliwości może się utrzymywać, a niektórzy pacjenci nadal potrzebują okularów. Przed podjęciem decyzji należy omówić z chirurgiem możliwe korzyści, powikłania i dostępne alternatywy.
Dlaczego astygmatyzm u dzieci wymaga uwagi?
Dziecko może nie zgłaszać niewyraźnego widzenia, ponieważ nie wie, że obraz powinien wyglądać inaczej. Trudności z czytaniem lub koncentracją nie muszą więc wynikać z braku zaangażowania. Mrużenie powiek czy problemy z dostrzeganiem szczegółów są powodem do sprawdzenia wzroku. Brak takich zachowań nie wyklucza jednak wady.
Istotny, nieskorygowany astygmatyzm w okresie rozwoju układu wzrokowego może prowadzić do niedowidzenia. Oznacza to, że widzenie nie rozwija się prawidłowo, a samo późniejsze dobranie okularów może nie wystarczyć do przywrócenia pełnej ostrości. Wczesne wykrycie problemu i odpowiednie leczenie zwiększają szansę na poprawę. Nie należy odkładać zaleconych kontroli ani rezygnować z korekcji tylko dlatego, że dziecko nie skarży się na dolegliwości.
Kiedy należy pilnie zgłosić się do okulisty?
Stopniowe pogarszanie ostrości wzroku wymaga umówienia badania, lecz nagłych objawów nie należy traktować jak zwykłej zmiany wady. Nagła utrata widzenia lub nagły, silny ból oka wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Nowe błyski, nagłe pojawienie się lub przyrost mętów (czyli ruchomych kropek lub nitek) albo ciemna „zasłona” w polu widzenia także wymagają pilnej oceny okulistycznej. Nie są to typowe objawy astygmatyzmu i nie należy czekać z nimi na rutynowy termin doboru okularów.
FAQ
Czy przy astygmatyzmie trzeba stale nosić okulary?
Nie każdy pacjent musi nosić okulary przez cały dzień. Niewielka wada bez dolegliwości może nie wymagać korekcji. Zalecany sposób jej stosowania ustala się indywidualnie po badaniu. U dzieci szczególnie ważne jest przestrzeganie zaleceń, ponieważ prawidłowo dobrane okulary mogą mieć znaczenie dla rozwoju widzenia.
Czy astygmatyzm może zmieniać się z wiekiem?
Tak, jego wielkość może się zwiększać lub zmniejszać. Z czasem mogą zmieniać się krzywizna rogówki i właściwości soczewki wewnątrz oka. Pogorszenie widzenia jest powodem do ponownego badania, a nie do samodzielnego zwiększania mocy cylindra. Przy szybkich zmianach trzeba również wykluczyć chorobę rogówki.
Czy laserowa korekcja usuwa astygmatyzm na zawsze?
Zabieg trwale zmienia kształt rogówki, ale nie gwarantuje widzenia bez okularów przez całe życie. Po operacji może pozostać część wady wymagająca dodatkowej korekcji. Późniejsze zmiany związane z wiekiem, w tym starczowzroczność, mogą powodować trudności z widzeniem z bliska. Przed zabiegiem warto omówić oczekiwany efekt i możliwość dalszego korzystania z okularów.
Źródła:
