Dyslipidemia u dzieci: czy to tylko problem dorosłych?

Zaburzenia gospodarki lipidowej przez lata kojarzono wyłącznie z osobami dorosłymi, które prowadzą siedzący tryb życia i nieprawidłowo się odżywiają. Tymczasem dane z dużych badań populacyjnych pokazują, że nawet co piąty nastolatek w wieku 12–19 lat zmaga się z nieprawidłowym profilem lipidowym. Problem ten nabiera szczególnego znaczenia, gdy weźmiemy pod uwagę, że proces miażdżycowy może rozpocząć się już w pierwszej dekadzie życia dziecka. Warto wiedzieć, na co zwracać uwagę, jak rozpoznać zaburzenia lipidowe u najmłodszych i kiedy wdrożyć odpowiednie działania.

Spis treści:

• Czym jest dyslipidemia i dlaczego dotyczy również najmłodszych?
• Jakie czynniki zwiększają ryzyko zaburzeń lipidowych u dzieci?
• W jaki sposób można rozpoznać dyslipidemię u dziecka?
• Jak wygląda leczenie dyslipidemii u dzieci i młodzieży?
• Czy zaburzenia lipidowe w dzieciństwie zwiększają ryzyko chorób serca w dorosłości?
• FAQ

Najważniejsze informacje:

• Zaburzenia lipidowe dotyczą nawet 20% nastolatków, a wśród dzieci z otyłością odsetek ten sięga 42%.
• Proces miażdżycowy może rozpocząć się już pod koniec pierwszej dekady życia.
• Amerykańskie wytyczne kardiologiczne zalecają powszechne badanie profilu lipidowego u wszystkich dzieci w wieku 9–11 lat.
• Hipercholesterolemia rodzinna występuje u ok. 1 na 217 osób w Europie i wymaga wczesnego rozpoznania.
• Modyfikacja diety i stylu życia stanowi podstawę leczenia dyslipidemii pediatrycznej.
• W uzasadnionych przypadkach farmakoterapię statynami można rozpocząć od 8.-10. roku życia.

Czym jest dyslipidemia i dlaczego dotyczy również najmłodszych?

Dyslipidemia to zaburzenie metaboliczne polegające na nieprawidłowych stężeniach lipidów (cholesterolu, triglicerydów oraz lipoprotein) we krwi. Choć tradycyjnie postrzegano ją jako schorzenie typowe dla dorosłych, współczesne badania jednoznacznie wykazują, że problem ten w istotnym stopniu dotyczy również populacji pediatrycznej. Według danych z badania NHANES (National Health and Nutrition Examination Survey), zaburzenia lipidowe występują u około 20% młodzieży w wieku 12–19 lat, a wśród dzieci z otyłością ten odsetek wzrasta aż do 42%.

Rosnąca częstość dyslipidemii w młodym wieku jest ściśle powiązana ze wzrostem otyłości wśród dzieci i nastolatków na całym świecie. Wyróżnia się dwa główne typy tego zaburzenia. Dyslipidemia pierwotna (rodzinna) ma podłoże genetyczne i może prowadzić do bardzo wysokich stężeń cholesterolu LDL już od urodzenia. Dyslipidemia wtórna rozwija się natomiast w wyniku czynników środowiskowych – nieprawidłowej diety, braku aktywności fizycznej czy towarzyszących schorzeń, takich jak otyłość lub cukrzyca typu 2.

Jakie czynniki zwiększają ryzyko zaburzeń lipidowych u dzieci?

Przyczyny dyslipidemii u dzieci są zróżnicowane i obejmują zarówno uwarunkowania genetyczne, jak i czynniki związane ze stylem życia. Najczęstszą genetycznie uwarunkowaną formą zaburzeń lipidowych jest hipercholesterolemia rodzinna (FH), której częstość w populacji europejskiej szacuje się na 1:217. W przypadku postaci heterozygotycznej dochodzi do znacznego podwyższenia poziomu cholesterolu LDL, natomiast niezwykle rzadka postać homozygotyczna (1 na milion) prowadzi do stężeń LDL przekraczających nawet 400 mg/dl.

Wśród wtórnych czynników ryzyka wymienia się przede wszystkim:

• otyłość i nadwagę (BMI ≥ 85. percentyla dla wieku i płci),
• dietę bogatą w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans,
• niską aktywność fizyczną,
• cukrzycę typu 2, insulinooporność i niedoczynność tarczycy,
• zespół nerczycowy oraz stosowanie niektórych leków.

Istotne jest również obciążenie rodzinne. Obecność przedwczesnej choroby wieńcowej u mężczyzn poniżej 55. roku życia lub u kobiet poniżej 65. roku życia w rodzinie dziecka stanowi ważny sygnał ostrzegawczy. Czynniki te mogą współwystępować i wzajemnie nasilać swoje działanie.

W jaki sposób można rozpoznać dyslipidemię u dziecka?

Dyslipidemia u dzieci przebiega zazwyczaj bezobjawowo, co sprawia, że jej wykrycie opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych. Zgodnie z wytycznymi NHLBI (National Heart, Lung, and Blood Institute) z 2011 roku, potwierdzonymi w późniejszych przeglądach naukowych, zaleca się powszechne badanie profilu lipidowego u wszystkich dzieci w dwóch przedziałach wiekowych: między 9. a 11. rokiem życia oraz między 17. a 21. rokiem życia. Rekomendacja ta wynika z obserwacji, że opieranie się wyłącznie na wywiadzie rodzinnym nie pozwala wykryć istotnie podwyższonego stężenia cholesterolu u wszystkich dzieci. Wcześniejsze, tzw. selektywne badanie przesiewowe (od 2. roku życia), jest wskazane u dzieci z dodatkowymi czynnikami ryzyka, takimi jak nadwaga, cukrzyca lub obciążony wywiad rodzinny.

Podstawą diagnostyki jest lipidogram, czyli oznaczenie profilu lipidowego z próbki krwi. Badanie przesiewowe można przeprowadzić z próbki pobranej niezależnie od posiłku, oznaczając cholesterol całkowity i HDL. Jeśli jednak zachodzi podejrzenie hipertriglicerydemii, niezbędne jest pełne badanie na czczo. W uzasadnionych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe oznaczenia: lipoproteinę (a), apolipoproteinę B, badania genetyczne w kierunku FH, a także ocenę grubości kompleksu intima-media tętnicy szyjnej (cIMT), pozwalającą wykryć wczesne zmiany miażdżycowe. Warto pamiętać, że w okresie dojrzewania stężenie LDL może przejściowo spadać o 15–20%, co utrudnia interpretację wyników.

Jak wygląda leczenie dyslipidemii u dzieci i młodzieży?

Podejście terapeutyczne w dyslipidemii pediatrycznej jest wieloetapowe i zawsze rozpoczyna się od modyfikacji stylu życia. Interwencja dietetyczna stanowi fundament leczenia zarówno w przypadku dyslipidemii związanej z otyłością, jak i w hipercholesterolemii rodzinnej. Amerykańskie wytyczne wyróżniają dwa stopnie interwencji żywieniowej: CHILD-1 (ogólna dieta prozdrowotna) oraz CHILD-2 (bardziej restrykcyjna, ukierunkowana na obniżenie stężenia LDL lub triglicerydów). Oprócz zmian żywieniowych, zaleca się zwiększenie aktywności fizycznej do minimum 60 minut dziennie.

Farmakoterapię rozważa się wówczas, gdy mimo co najmniej 6-miesięcznej modyfikacji stylu życia nie udaje się osiągnąć docelowych wartości lipidów. Do najczęściej stosowanych leków w tej grupie wiekowej należą:

• statyny – leki pierwszego wyboru, zalecane od 8.-10. roku życia, obniżające stężenie cholesterolu LDL średnio o ok. 30%,
• ezetymib – inhibitor wchłaniania cholesterolu w jelitach, stosowany samodzielnie lub w połączeniu z statynami,
• żywice wiążące kwasy żółciowe – stosowane rzadziej ze względu na gorszą tolerancję.

Dotychczasowe badania kliniczne, w tym wieloletnie obserwacje z ośrodków akademickich, potwierdzają dobrą skuteczność i profil bezpieczeństwa statyn u dzieci z hipercholesterolemią rodzinną w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Bezpieczeństwo długoterminowe wymaga dalszych obserwacji, dlatego każde dziecko leczone farmakologicznie powinno pozostawać pod stałą kontrolą lekarza specjalisty.

Czy zaburzenia lipidowe w dzieciństwie zwiększają ryzyko chorób serca w dorosłości?

Dane naukowe jednoznacznie wskazują, że proces miażdżycowy rozpoczyna się w dzieciństwie, a nieprawidłowy profil lipidowy w młodym wieku istotnie zwiększa ryzyko chorób układu krążenia w przyszłości. Badania wykazały, że około połowa dzieci z profilem lipidowym powyżej 75. percentyla rozwija dyslipidemię we wczesnej dorosłości, a gdy stężenie cholesterolu całkowitego przekracza 200 mg/dl, odsetek ten wzrasta aż do 90%. U pacjentów z hipercholesterolemią rodzinną przyspieszona miażdżyca może rozwinąć się już pod koniec pierwszej lub na początku drugiej dekady życia.

Opóźnienie rozpoczęcia leczenia nawet o dekadę skutkuje nadmierną, skumulowaną ekspozycją na hipercholesterolemię. Średni wiek pierwszej hospitalizacji z przyczyn kardiologicznych u nieleczonych pacjentów z FH wynosi około 45 lat. To aż 20 lat wcześniej niż w populacji ogólnej. Właśnie dlatego wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego postępowania, zarówno dietetycznego, jak i farmakologicznego, ma ogromne znaczenie dla zdrowia dziecka na przestrzeni całego życia.

FAQ

Od jakiego wieku można podawać dziecku leki obniżające cholesterol?

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi kardiologicznymi, farmakoterapię statynami można rozpocząć u dzieci z hipercholesterolemią rodzinną od 8.–10. roku życia, pod warunkiem, że wcześniejsza modyfikacja diety i stylu życia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Decyzję o włączeniu leczenia farmakologicznego zawsze podejmuje lekarz specjalista na podstawie indywidualnej oceny ryzyka.

Czy otyłe dziecko zawsze ma zaburzenia lipidowe?

Nie każde dziecko z otyłością ma dyslipidemię, jednak ryzyko jej wystąpienia jest znacząco wyższe niż w populacji ogólnej. Badania populacyjne wskazują, że zaburzenia lipidowe stwierdza się u ok. 42% dzieci z otyłością w porównaniu z ok. 20% wśród ogółu nastolatków. Z tego powodu u każdego dziecka z nadwagą lub otyłością zalecane jest wykonanie lipidogramu.

Czy zmiana diety wystarczy, by uregulować cholesterol u dziecka?

W wielu przypadkach, szczególnie gdy zaburzenia lipidowe wiążą się z nadwagą i nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi, odpowiednio zaplanowana dieta i regularna aktywność fizyczna mogą skutecznie poprawić profil lipidowy. Jednak w przypadku genetycznie uwarunkowanej hipercholesterolemii rodzinnej, sama zmiana stylu życia najczęściej nie przynosi wystarczających efektów i konieczne jest włączenie farmakoterapii pod kontrolą lekarza.

Źródła:

• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK585106/
• https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK395579/
• https://pghn.org/DOIx.php?id=10.5223%2Fpghn.2025.28.3.148